کشاورزی ستون فقرات پایدار اقتصاد استان زنجان
به گزارش خبرنگار گروه اقتصادی پایگاه خبری تحلیلی «موج‌رسا»؛ کشاورزی، ستون فقرات اقتصاد استان زنجان و تکیه‌گاه معیشت بخش گسترده‌ای از جمعیت این استان است.
بیشتر بخوانید
این بخش با بهره‌گیری از تنوع اقلیمی بی‌بدیل، از قطب زیتون طارم و باغ‌های پربار ابهر تا دشت‌های غله‌خیز خدابنده و تولیدات زردآلوی ماهنشان، نقشی حیاتی در تأمین امنیت غذایی و گردش مالی منطقه ایفا می‌کند.
با این حال، گذار از کشاورزی سنتی به توسعه پایدار، مستلزم تمرکز بر پنج محور استراتژیک است: مدیریت منابع آب، گسترش کشت‌های کم‌آب‌بر و ارگانیک، تقویت صنایع تبدیلی، مکانیزاسیون هوشمند و حمایت از صادرات.
تحقق این اولویت‌ها، کلید تحول معیشت کشاورزان و ارتقاء جایگاه اقتصادی زنجان در سطح کشور خواهد بود.
اراضی کشاورزی استان زنجان حدود ۷۵۰ هزار هکتار است که از این میزان، ۴۷۰ هزار هکتار اراضی زراعی، ۶۵ هزار هکتار اراضی باغی و ۲۱۵ هزار هکتار آیش به شمار می‌رود.
طی سال زراعی گذشته نیز بیش از ۴۷۰ هزار تن انواع محصولات باغی از این اراضی تولید و روانه بازارهای مصرف داخلی و خارجی شد؛ عددی که نشان می‌دهد کشاورزی زنجان نه یک فعالیت حاشیه‌ای، بلکه یک موتور اقتصادی واقعی است.
ابهر پایتخت کشمش ایران
ابهر، بدون تردید، پایتخت انگور و کشمش استان زنجان است، شهرستانی که همه‌ساله با حدود ۷ هزار و ۵۰۰ هکتار باغ انگور، بیشترین سهم تولید انگور و کشمش استان را به خود اختصاص می‌دهد. امسال حدود ۱۹۷ هزار تن انگور از باغ‌های این خطه برداشت و به بازار مصرف عرضه شد، رقمی که در مقایسه با ۱۷۶ هزار تن سال گذشته، حامل پیام رشدی حدود ۲۰ درصدی است.
آنچه جایگاه این محصول را پررنگ‌تر می‌کند، سهم ملی آن است، استان زنجان به‌تنهایی حدود ۲۰ درصد انگور و کشمش کشور را تولید می‌کند.
عملکرد تولید انگور در باغ‌های استان به‌طور میانگین ۱۱ تن در هکتار است و حدود ۸ هزار نفر از ساکنان استان، بهره‌بردار مستقیم این محصول محسوب می‌شوند یعنی محصولی که از باغ تا سفره، چرخه اشتغال و معیشت هزاران خانوار را گردش می‌دهد.
توزیع بازار نیز نشان از ظرفیت فرآوری دارد، ۵۰ درصد تولیدات انگور استان به‌صورت تازه‌خوری و ۵۰ درصد دیگر به‌صورت فرآوری و کشمش به بازار استان‌های همجوار و حتی کشور ترکیه صادر می‌شود.
ارقام اصلی این محصول در زنجان شامل بیدانه سفید و قرمز، یاقوتی است ارقامی که از نظر کیفیت و بازارپسندی، در زمره برترین‌های کشور شناخته می‌شوند.
زردآلوی ماهنشان طعمی که پایداری اقتصادی می‌آفریند
در گوشه دیگر استان، شهرستان ماهنشان با دو هزار و ۳۵۷ هکتار باغ زردآلو، خود را به‌عنوان یکی از قطب‌های اصلی تولید این محصول معرفی می‌کند.
عملکرد پیش‌بینی‌شده این باغ‌ها ۱۰ تن در هکتار است، ارقام کشت‌شده در این شهرستان شامل انواع زودرس، شکرپاره، بادامی، قیسی و شاهرودی است ارقامی که با پوشش زمانی برداشت متنوع، بازار تازه‌خوری و فرآوری (لواشک، قیسی و برگه) را تأمین می‌کنند.
خدابنده کوچک، رکورددار بزرگ باغات گردو زنجان
گردو، محصول راهبردی دیگری است که شهرستان خدابنده را در نقشه کشاورزی کشور برجسته کرده است.
باغ‌های گردو ۱۰ درصد کل باغ‌های استان زنجان را شامل می‌شوند و ۲۵ درصد گردوی تولیدی استان از باغ‌های خدابنده برداشت می‌شود.
در سطح این شهرستان حدود ۹۰ هکتار باغ گردو وجود دارد که ۷۰ درصد آن مربوط به شهر سهرورد است.
اما آنچه خدابنده را در خاورمیانه متمایز کرده، بزرگ‌ترین باغ گردوی کشت‌بافت خاورمیانه به وسعت ۲۰۰ هکتار است که در این شهرستان به بهره‌برداری رسیده است، سرمایه‌ای که امروز عمده درآمد برخی روستائیان نیز از همین باغ‌ها تأمین می‌شود.
باغات زنجان کانون پربار تولید سیب مرغوب
این نمونه نشان می‌دهد سرمایه‌گذاری در کشت‌بافت و روش‌های نوین، می‌تواند معیشت روستاییان را متحول کند.
سیب زنجان، تولید ۱۳۰ هزار تنی با پتانسیل صادراتی استان زنجان حدود ۹ هزار هکتار باغ سیب دارد که تولید آن در سال جاری به ۱۳۰ هزار تن رسید.
با توجه به ارقام و شرایط آب‌وهوایی شهرستان‌ها، برداشت سیب در دو مرحله بهاره و پاییزه انجام می‌شود، امسال در برداشت بهاره، باغداران زنجانی ۵۰ هزار تن سیب تولید کردند.
بیشتر سیب‌های برداشتی پاییزه برای ذخیره ماه‌های سرد سال به سردخانه‌ها منتقل می‌شوند و صادرات سیب استان عمدتاً متعلق به سیب‌های بهاره است، الگویی که اهمیت سردخانه‌ها و زنجیره سرد را در حفظ ارزش اقتصادی محصول برجسته می‌سازد.
ارقام اصلی سیب استان شامل رد، گلدن، سیب گلاب، دالا و دو رنگ فرانسوی است؛ ارقامی که بازارهای داخلی و خارجی مشتاق آن هستند.
جهش چشمگیر تولید سیب‌زمینی در استان زنجان
بر اساس ابلاغ رسمی، 7 هزار و ۱۰۰ هکتار از اراضی استان به کشت سیب‌زمینی اختصاص یافته است.
پیش‌بینی می‌شود با اجرای مدیریت علمی مزارع، بیش از ۲۹۱ هزار تن محصول از این اراضی برداشت و به بازارهای مصرف عرضه شود، حجمی که زنجان را در زمره استان‌های مهم تأمین سیب‌زمینی کشور قرار می‌دهد و نقش مهمی در امنیت غذایی ملی ایفا می‌کند.
زیتون طارم رتبه اول کشوری
در جنوب استان، شهرستان طارم به‌عنوان قطب زیتون کشور می‌درخشد. زیتون به دلیل تأمین بخشی از روغن خوراکی موردنیاز کشور، از اهمیت راهبردی بالایی برخوردار است.
سطح باغات زیتون استان در شهرستان طارم حدود ۱۷ هزار و ۶۵۰ هکتار است که از این میزان نزدیک به ۱۶ هزار هکتار باغات بارده محسوب می‌شود؛ تقریباً تمامی باغات زیتون استان در همین شهرستان متمرکز است.
با در نظر گرفتن یک روند یکنواخت تولید و به‌جز نوسانات اقلیمی مانند سرما و رطوبت در زمان تلقیح، تولید سالانه زیتون استان به‌طور متوسط حدود ۴۰ هزار تن برآورد می‌شود.
آنچه جایگاه استان را متمایز می‌کند این است که زنجان از نظر سطح زیر کشت باغات زیتون، میزان تولید محصول و عملکرد در هکتار، رتبه اول کشور را در اختیار دارد؛ دستاوردی که پشتوانه‌ای مهم برای توسعه صنایع روغن‌کشی و فرآوری زیتون در استان است.
گندم و جو ستون امنیت غذایی استان زنجان
از نظر محصولات استراتژیک، بیش از ۳۶۲ هزار هکتار از زمین‌های کشاورزی زنجان زیر کشت گندم رفته است که از این میزان، ۲۱ هزار هکتار کشت آبی و ۳۴۱ هزار هکتار به‌صورت دیم است.
از این سطح، بیش از ۵۷۰ هزار تن گندم تولید می‌شود؛ عددی که نشان از نقش مؤثر استان در تأمین نان کشور دارد.
در حوزه جو نیز مجموع ۱۴ هزار و ۴۸۵ هکتار به کشت جو آبی، ۶۴ هزار و ۲۰۰ هکتار به کشت جو دیم و ۱۴ هزار و ۶۵۱ هکتار به کشت جو قصیل اختصاص یافته است.
بر اساس ارزیابی‌های کارشناسی، پیش‌بینی می‌شود مجموع تولید دانه جو استان به ۱۱۸ هزار و ۵۰۰ تن برسد. همچنین تولید قصیل جو ۳ تن در هکتار برآورد می‌شود که بیش از ۴۴ هزار تن علوفه قصیل برای تأمین دام استان فراهم می‌کند؛ حلقه‌ای مهم در پیوند کشاورزی و دامداری.
لوبیا و نخود زنجان رتبه دوم کشوری و سازگاری با کم‌آبی
زنجان با برداشت بیش از ۴۵ هزار تن انواع لوبیا، جایگاه دوم کشور را در تولید این محصول در اختیار دارد. امسال محصول لوبیا در سطح ۱۵ هزار و ۳۵۲ هکتار از اراضی زراعی استان کشت شده که بیش از ۵۵ درصد آن به لوبیا چیتی و بیش از ۳۱ درصد به لوبیا قرمز اختصاص دارد و مابقی سطوح زیر کشت مربوط به سایر ارقام است.
برخورداری از شرایط مناسب اقلیمی، استفاده از ارقام اصلاح‌شده، تولید و به‌کارگیری بذرهای گواهی‌شده و بهره‌گیری از روش‌های نوین زراعی، زنجان را به یکی از قطب‌های اصلی تولید لوبیا در کشور تبدیل کرده است.
در کنار آن، نخود نیز محصولی راهبردی برای شرایط کم‌آبی استان است. سطح زیر کشت نخود در سال جاری به ۲۳ هراز و ۲۳۱ هکتار رسیده که نسبت به ۱۶ هزار هکتار سال گذشته، حدود ۴۵ درصد افزایش نشان می‌دهد.
نظام تولید دیم استان، نخود را گزینه‌ای بسیار سازگار با شرایط کم‌آبی و اقلیم خشک و نیمه‌خشک استان می‌داند، محصولی که علاوه بر منافع اقتصادی برای بهره‌برداران، به دلیل نیاز آبی پایین، نقش مؤثری در بهبود حاصلخیزی خاک، تقویت تناوب زراعی و پایداری تولید در دیم‌زارها ایفا می‌کند.
گلخانه‌ها آینده‌ای فشرده و پربازده
در بخش تولیدات گلخانه‌ای، طی سال زراعی گذشته ۱۸ هزار و ۴۴۰ تن انواع محصولات گلخانه‌ای در ۱۵۰ واحد گلخانه به مساحت ۸۰ هکتار در استان تولید شد. اگرچه این رقم نسبت به ظرفیت‌های آبی و اقلیمی استان قابل رشد است، اما نشان می‌دهد کشت گلخانه‌ای به‌عنوان راهکاری برای صرفه‌جویی در مصرف آب و افزایش عملکرد در واحد سطح، در حال جاافتادن در الگوی کشاورزی زنجان است.
اما آنچه در این زمینه بسیار مهم است اینکه این استان در زمینه کشت دانه‌های روغنی و همچنین گیاهان دارویی بسیار موفق بوده است.
کشت گیاهان دارویی برگ برنده کشاورزی کم‌آب زنجان
توسعه کشت گیاهان دارویی و دانه‌های روغنی کم‌آب‌بر، راهبردی هوشمندانه برای سازگاری کشاورزی استان زنجان با شرایط خشک و نیمه‌خشک است.
بر اساس آمارهای اعلام‌شده، طی سال زراعی جاری 3 هزار و ۲۵ تن انواع گیاهان دارویی از یک هزار و ۴۸۷ هکتار سطح زیرکشت استان برداشت و روانه بازار مصرف شد، محصولاتی که ارزش افزوده بالایی برای بهره‌برداران به همراه دارند.
گلرنگ، طلای سرخ دشت‌های زنجان
در حوزه دانه‌های روغنی نیز بیش از 2 هزار و ۲۸۰ هکتار از اراضی کشاورزی استان زیر کشت گلرنگ رفته است.
زنجان با تولید سالانه حدود ۸۰۰ تن دانه روغنی گلرنگ، رتبه دوم کشور را به لحاظ سطح زیرکشت این محصول در اختیار دارد؛ دستاوردی که ضمن تقویت معیشت کشاورزان، گامی مؤثر در راستای خودکفایی کشور در تولید روغن خوراکی و کاهش وابستگی به واردات به شمار می‌رود.
شناسنامه‌دار شدن باغ‌ها، گامی به‌سوی مدیریت هوشمند
در راستای ساماندهی و هویت‌بخشی به بخش باغداری، برای ۱۴ هزار و ۹۴۱ هکتار از باغ‌های استان شناسنامه باغی صادر شده است اقدامی که مسیر بیمه محصولات، تسهیلات هدفمند، ردیابی کیفیت و آماری‌سازی دقیق را برای برنامه‌ریزان هموار می‌کند.
تولیدات تنها گوشه‌ای از ظرفیت‌های کشاورزی زنجان است
اگر چراغ ظرفیت‌های کشاورزی زنجان را از همه تولیدات زراعی و باغی آن اضافه کنیم، تنها گوشه‌ای از پتانسیل این استان زیبا را دیده‌ایم، تولیداتی که خود ستون معیشت ده‌ها هزار خانوارند، اما در پشت آن، ظرفیت‌های فراتری همچون کشت گونه‌های راهبردی، بنیه‌ای ارزان کم‌آب‌بر و چشم‌انداز صادراتی نهفته است که در ادامه گزارش برجسته می‌شود.
در جنوب‌غربی‌ترین نقطه استان، شهرستان طارم با اقلیم گرم و نیمه‌گرمسیری خود، جلوه‌ای متفاوت از کشاورزی زنجان را به نمایش می‌گذارد.
این منطقه که به‌عنوان قطب اول تولید زیتون کشور شناخته می‌شود، سالانه حجم عظیمی از زیتون مرغوب و فرآورده‌های آن را روانه بازار می‌کند، اما ظرفیت طارم تنها به زیتون محدود نمی‌شود، سیر، انار، گوجه‌فرنگی و انواع محصولات گلخانه‌ای خارج از فصل، از دیگر محصولات راهبردی این خطه به شمار می‌روند.
شرایط اقلیمی خاص و دور بودن از کانون‌های صنعتی، فرصت طلایی تولید محصولات ارگانیک و ورود به بازارهای بین‌المللی با ارزش افزوده بالا را پیش روی باغداران طارم گشوده است.
در شرق استان، شهرستان‌های ابهر و خرمدره با بهره‌مندی از خاک حاصلخیز و دسترسی نسبتاً مطلوب به منابع آبی، از مهم‌ترین مراکز تولید محصولات باغی استان به شمار می‌روند.
انگور که بخش قابل توجهی از آن به کشمش تبدیل می‌شود، در کنار گردو، بادام، گلابی و گیلاس، محصولاتی هستند که نام این مناطق را در بازارهای ملی برجسته کرده‌اند.
فعالیت واحدهای صنایع تبدیلی از جمله کارخانه‌های تولید کشمش، کنسرو و رب گوجه‌فرنگی، ارزش افزوده محصولات را چند برابر کرده و نزدیکی به بازار مصرف کلان‌شهر تهران، مزیت رقابتی مهمی برای کشاورزان این شهرستان‌ها فراهم ساخته است.
در بخش مرکزی استان، شهرستان خدابنده با وسعت قابل توجه اراضی زراعی، به‌عنوان انبار غله زنجان شناخته می‌شود. کشت گسترده گندم، جو، حبوبات به‌ویژه عدس و نخود و انواع دانه‌های روغنی، این منطقه را به یکی از ارکان اصلی تأمین امنیت غذایی استان و کشور بدل کرده است.
وسعت اراضی دیم در این شهرستان، ظرفیتی کم‌نظیر برای توسعه مکانیزاسیون کشاورزی و اجرای طرح‌های پایلوت کشاورزی حفاظتی فراهم آورده است؛ ظرفیتی که اگر با حمایت نهادهای علمی و اجرایی همراه شود، می‌تواند الگویی ملی برای مناطق دیم‌خیز کشور باشد.
در غرب استان، ماهنشان با اقلیم کوهستانی و نیمه‌خشک خود، بخش دیگری از توانمندی کشاورزی زنجان را نمایان می‌سازد.
این شهرستان علاوه بر تولید محصولات باغی چون گردو، بادام، زردآلو و آلو، در سال‌های اخیر با توسعه چشمگیر کشت گیاهان دارویی مانند گل‌محمدی، زعفران و سبزیجات معطر و همچنین گسترش چشمگیر باغات پسته باب جدیدی در اقتصاد کشاورزی استان گشوده است، محصولاتی که به دلیل نیاز آبی کم‌تر و ارزش افزوده بالا، گزینه‌هایی استراتژیک برای مناطق کم‌آب به شمار می‌روند. در کنار آن، منابع آبی غنی مانند رودخانه قزل‌اوزن، ظرفیتی چشمگیر برای توسعه شیلات و به‌ویژه پرورش ماهی قزل‌آلا در این منطقه فراهم کرده است.
در جنوب استان، ایجرود با دشت‌های وسیع و هموار خود، عمدتاً به کشت محصولات علوفه‌ای مانند یونجه و چغندرقند اختصاص یافته است. این محصولات خوراک اصلی دامپروری صنعتی را تأمین می‌کنند و پیوند هم‌افزای کشاورزی و دامپروری در این منطقه، پتانسیل بالایی برای ایجاد صنایع تبدیلی فرآورده‌های دامی و دامپروری در این منطقه، پتانسیل بالایی برای ایجاد صنایع تبدیلی فرآورده‌های دامی و لبنی به همراه دارد.
شهرستان زنجان و مناطق اطراف آن، به‌ویژه سلطانیه نیز در منطقه مهم قرار دارند. تولید صیفی‌جات، سیب‌زمینی، پیاز و انواع سبزیجات در مزارع اطراف شهر و توسعه گلخانه‌های مدرن با تکنولوژی‌های روز دنیا، امکان تولید محصولات باکیفیت و پربازده در تمام فصول سال را فراهم آورده است.
در فراتر از این تفکیک منطقه‌ای، استان زنجان از ظرفیت‌های فراگیری برخوردار است، تنوع ژنتیکی که امکان کشت طیف وسیعی از محصولات را از مناطق گرمسیر تا سردسیر ممکن می‌سازد، پتانسیل گسترده گیاهان دارویی که بسیاری از مناطق استان را برای کشت آنها مناسب کرده و صنایع تبدیلی و تکمیلی که حلقه مفقوده بسیاری از زنجیره‌های ارزش کشاورزی استان به شمار می‌رود و با سرمایه‌گذاری هدفمند در آن، ارزش افزوده محصولات می‌تواند چندین برابر شود.
در مجموع، آنچه امروز پیش روی زنجان قرار دارد، یک انتخاب راهبردی است، یا ماندن در کشاورزی سنتی با حاشیه سود اندک، یا حرکت به‌سوی توسعه پایدار مبتنی بر ظرفیت‌های بومی هر منطقه. مسیر دوم نیازمند برنامه‌ریزی استراتژیک، سرمایه‌گذاری هدفمند و بهره‌گیری از دانش روز است؛ اما دستاورد آن، چیزی کم‌تر از تحول معیشت ده‌ها هزار خانوار روستایی و ارتقای زنجان به یکی از قطب‌های امنیت غذایی و صادراتی کشور نخواهد بود.
کشاورزی زنجان در چنگال بحران‌های بی‌پایان
اگرچه پهنه‌های سبز و تنوع اقلیمی استان زنجان، وعده شکوه و ثروت را می‌دهند، اما در پشت این ویترین زیبا، واقعیت‌های تلخی در حال رقم خوردن است.
قشر زحمتکش کشاورز در این استان در میان مجموعه‌ای از چالش‌های ساختاری و طبیعی ایستاده است.
حاصلخیز بودن خاک و تنوع اقلیمی، دیگر تنها سلاح کافی برای مقابله با بحران‌هایی نیست که معیشت دهه‌هاست را در هم کوبیده است.
بحران آب و تداوم خشکسالی، سنگین‌ترین بار بر دوش کشاورزان زنجان است، این معضل که از آسمان می‌بارد و از زیر زمین تخلیه می‌شود، نه تنها بهره‌وری اراضی دیم را به شدت کاهش داده، بلکه فشار مضاعفی بر منابع آب زیرزمینی وارد کرده است.
در بسیاری از نقاط، شاهد ترک خوردن زمین‌هایی هستیم که زمانی نبض حیات منطقه بودند.
این کمبود آب، فراتر از یک مسئله جوی، به یک بحران اقتصادی تبدیل شده که کیفیت و کمیت تولید را در هر فصل به چالش می‌کشد. اما مشکل تنها در کمبود بارندگی نیست، فرسودگی سیستم‌های آبیاری و عدم استفاده گسترده از تکنولوژی‌های نوین مانند آبیاری قطره‌ای، باعث شده تا آبی که به سختی به دست می‌آید، در مسیر انتقال و توزیع، هدر رود.
در کنار بحران آب، اقتصاد کشاورزی نیز با بی‌ثباتی عجیبی روبه‌روست، کشاورزان زنجان، به‌ویژه در بخش محصولات باغی و فصلی، همواره با نوسانات قیمت و نبود بازاری پایدار دست و پنجه نرم می‌کنند. نبود صنایع تبدیلی و تکمیلی کافی در استان، زنجیره ارزش را قطع کرده و کشاورز را در موضع ضعف قرار می‌دهد، او مجبور است محصول خود را در زمان برداشت و با قیمتی بسیار پایین به فروش برساند، چرا که امکان نگهداری و فرآوری محصول را ندارد. این وضعیت، در کنار گرانی بی‌سابقه نهاده‌های کشاورزی و دشواری دسترسی به بذر و کود باکیفیت، انگیزه تولید را در میان نسل‌های جدید کمرنگ کرده است.
این چالش‌ها در سطح شهرستان‌ها، چهره‌ای متفاوت و گاه دردناک به خود می‌گیرند.
در ماهنشان، با اقلیم نیمه‌خشک، وابستگی شدید به بارندگی و نبود صنایع تبدیلی برای محصولات باغی، کشاورزان در معرض ریسک‌های بی‌امان هستند.
در خدابنده، وسعت اراضی دیم، کشاورزان را در برابر نوسانات شدید قیمت غلات و کمبود تسهیلات مکانیزاسیون، آسیب‌پذیر کرده است.
در ابهر و خرمدره، قطب‌های تولید باغی، با معضل بزرگ نبود سردخانه‌ها و صنایع تبدیلی برای محصولات انگور و مرکبات دست‌وپنجه نرم می‌کنند.
حتی در طارم، که به بهشت کشاورزی مشهور است، هجوم آفات و بیماری‌های گیاهی در بخش زیتون و خشکسالی‌های پی‌درپی، توان تولید این منطقه را زیر سوال برده است.
در مرکز استان نیز، تغییر کاربری اراضی و هزینه‌های بالای تولید، از دیگر سنگ‌های راه کشاورزان است.
برای عبور از این بن‌بست، نگاهی گذرا و موقتی کافی نیست، زنجان نیازمند یک رویکرد جامع و چندجانبه است، از اجرای فوری طرح‌های آبخیزداری و آبخوان‌داری تا حمایت جدی از ایجاد صنایع تبدیلی که محصولات را از مرحله خام به مرحله ارزش‌آفرین برسانند.
تقویت پوشش بیمه‌ای در برابر حوادث قهری و تسهیل دسترسی به تسهیلات بانکی با نرخ‌های منطقی، می‌تواند ضربه‌گیر خوبی برای این قشر باشد.
تنها با پیوند دادن دانش روز، حمایت‌های دولتی و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های نوین، می‌توان از این بحران عبور کرد و دوباره به وعده‌ی شکوه کشاورزی در این استان زیبا رسید.
انتهای خبر/